BUDGET 2025: उच्च शिक्षण व संशोधन क्षेत्राला गती देणारा अर्थसंकल्प – प्रा. डॉ. विजय कुंभार

प्रभारी कुलसचिव, कर्मवीर भाऊराव पाटील विद्यापीठ, सातारा यांची BUDGET 2025 वर प्रतिक्रिया

BUDGET 2025: या वर्षीच्या केंद्रीय अर्थसंकल्पात भारताच्या उच्च शिक्षण आणि संशोधन क्षेत्राच्या प्रगतीस चालना देण्यासाठी महत्त्वपूर्ण तरतुदी करण्यात आल्या आहेत. शिक्षण क्षेत्रातील मूलभूत सुधारणा घडवून आणण्यासाठी काही विशेष योजना जाहीर करण्यात आल्या असून, शिक्षणाच्या प्रत्येक टप्प्यावर नाविन्यपूर्ण प्रयोगांवर भर दिला आहे. वैद्यकीय शिक्षणाच्या विस्तारासाठी मोठ्या प्रमाणात निधी मंजूर करण्यात आला असून, पुढील पाच वर्षांत वैद्यकीय महाविद्यालयांमध्ये दहा हजार नवीन जागा निर्माण करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. त्यामुळे वैद्यकीय शिक्षण घेऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांना अधिक संधी मिळणार असून, भविष्यात अधिक तज्ज्ञ डॉक्टर आरोग्यसेवेत योगदान देतील.

शिक्षण व संशोधन क्षेत्रात नवसंशोधनाला गती देण्यासाठी ‘सेंटर ऑफ एक्सलन्स’ स्थापन करण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. कृत्रिम बुद्धिमत्ता आणि मशीन लर्निंग यांसारख्या अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाच्या अभ्यासासाठी पाचशे कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली आहे. विज्ञान, तंत्रज्ञान, अभियांत्रिकी आणि गणित (STEM) शिक्षणाला अधिक प्रोत्साहन देण्याच्या उद्देशाने काही महत्त्वपूर्ण निर्णय घेण्यात आले आहेत. IIT मधील प्रवेश क्षमतेवर मर्यादा असल्यामुळे अनेक विद्यार्थ्यांना प्रवेश मिळत नव्हता, म्हणून IIT मध्ये प्रवेश क्षमता वाढवण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. गेल्या दहा वर्षांत IIT मधील विद्यार्थ्यांची संख्या ६५०० वरून १,३५,००० पर्यंत वाढवण्यात आली असून, नव्या IIT साठी विशेष सुविधा विकसित केल्या जाणार आहेत.

भारतीय भाषांमध्ये उच्च दर्जाची शैक्षणिक पुस्तके उपलब्ध करून देण्यासाठी खास योजना आखण्यात आली आहे, ज्यामुळे विद्यार्थ्यांना मातृभाषेतून शिक्षण घेणे सुलभ होईल. औद्योगिक प्रशिक्षण संस्था (ITI) आणि व्यावसायिक शिक्षण संस्थांचे आधुनिकीकरण करण्यासाठी मोठ्या प्रमाणावर गुंतवणूक करण्यात आली आहे. मागील अर्थसंकल्पात १००० ITI अपग्रेड करण्यासाठी ६०,००० कोटी रुपयांची तरतूद करण्यात आली होती, ज्यामुळे व्यावसायिक शिक्षणाच्या गुणवत्तेत मोठी सुधारणा होईल. तसेच सरकारी शाळांमध्ये डिजिटल शिक्षण प्रणाली सक्षम करण्याच्या दृष्टीने पुढील पाच वर्षांत पन्नास हजार अटल टिंकरिंग लॅब्स उभारण्याचा निर्णय घेण्यात आला आहे. या प्रयोगशाळांमुळे विद्यार्थ्यांना विज्ञान आणि संशोधन क्षेत्रात अधिक संधी उपलब्ध होणार असून, सर्व सरकारी माध्यमिक शाळांमध्ये ब्रॉडबँड सुविधा पुरवण्याची घोषणा देखील करण्यात आली आहे.

संशोधन क्षेत्रात अधिक गुंतवणूक करून भारताला जागतिक स्तरावर संशोधन आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात अग्रस्थानी नेण्यासाठी केंद्र सरकारने पुढील पाच वर्षांसाठी तंत्रज्ञानविषयक संशोधनाला चालना देण्याच्या उद्देशाने दहा हजार फेलोशिप देण्याची योजना जाहीर केली आहे. याचा लाभ विशेषतः IIT आणि IIM मधील विद्यार्थ्यांना होईल. राष्ट्रीय कौशल्य उत्कृष्टता केंद्र (National Centre of Excellence for Skill) स्थापन करून युवकांना आधुनिक तंत्रज्ञान आणि उद्योगांच्या मागणीनुसार कौशल्य प्रशिक्षण दिले जाणार आहे. या उपक्रमामुळे रोजगाराच्या संधी वाढतील आणि उद्योगांना आवश्यक कुशल मनुष्यबळ उपलब्ध होईल. या केंद्रांमध्ये विविध क्षेत्रांतील तज्ज्ञांचे मार्गदर्शन मिळेल, तसेच उद्योग आणि शिक्षण यामधील अंतर कमी करण्याचा प्रयत्न केला जाणार आहे.

महिला विद्यार्थिनींना उच्च शिक्षणासाठी प्रोत्साहन देण्यासाठी तसेच परदेशी शिक्षण घेऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांसाठी विशेष योजना आणण्याचा सरकार विचार करत आहे. यामुळे महिलांच्या उच्च शिक्षणात वाढ होईल आणि परदेशी शिक्षण घेऊ इच्छिणाऱ्या विद्यार्थ्यांना आर्थिक सहाय्य मिळेल. या योजनांमुळे भारताच्या शिक्षण व संशोधन क्षेत्रात मोठ्या प्रमाणात सकारात्मक बदल घडतील. सरकारच्या या महत्त्वपूर्ण निर्णयांमुळे भविष्यातील पिढीला उत्तम संधी उपलब्ध होतील आणि देशाच्या सर्वांगीण विकासाला वेग मिळेल. BUDGET 2025