सह. प्रा. सूर्यकांत शामराव अदाटे, सातारा | Maharashtra One News
Shravan Shiv Mandir Satara श्रावण महिन्यात शिवआराधनेचे अलौकिक महत्त्व आणि पौराणिक संदर्भ
हिंदू धर्मशास्त्रामध्ये श्रावण महिना (Shravan Month) हा अत्यंत पवित्र, पावन आणि मंगलमयी मानला जातो. या संपूर्ण महिन्यात भाविक विविध देवदेवतांची भक्तिभावाने पूजा-अर्चा करतात, मात्र भगवान शिवशंकरांच्या आराधनेसाठी श्रावण हा सर्वात श्रेष्ठ महिना मानला गेला आहे. या काळात पडणारा रिमझिम पाऊस आणि निसर्गाचे बदलणारे रूप शिवभक्तीमध्ये अधिकच भर घालते. स्कंदपुराणातील कथेनुसार, देवी सतीने महादेवांना प्रत्येक जन्मात पती म्हणून प्राप्त करण्यासाठी कठोर तपश्चर्या केली होती. पुढे पिता दक्षाच्या यज्ञात पतीचा झालेला अपमान सहन न झाल्याने सतीने देहत्याग केला आणि राजा हिमाचल व राणी मैना यांच्या पोटी ‘पार्वती’ म्हणून पुनर्जन्म घेतला. पार्वतीदेवीने श्रावण महिन्यात निराहार राहून कठोर व्रताचे पालन केले आणि भगवान शंकरांना प्रसन्न करून त्यांच्याशी विवाह केला. म्हणूनच श्रावणातील प्रत्येक सोमवार (Shravani Somvar) शिवभक्तांसाठी विशेष पर्वणी मानला जातो.
Satara History and Heritage: ऐतिहासिक सातारा जिल्ह्याची समृद्ध शिवपरंपरा आणि राजवंश
सह्याद्रीच्या उत्तुंग रांगा आणि नैसर्गिक समृद्धीने नटलेल्या सातारा जिल्ह्याला (Satara District) फार मोठी ऐतिहासिक व धार्मिक पार्श्वभूमी लाभलेली आहे. या ऐतिहासिक भूमीवर सातवाहन, बदामीचे चालुक्य, राष्ट्रकूट, शिलाहार, देवगिरीचे यादव, बहमनी, आदिलशाही या राजसत्तांसोबतच छत्रपती शिवाजी महाराज, छत्रपती शाहू महाराज आणि मराठा साम्राज्याने राज्य केले. या वेगवेगळ्या कालखंडातील सत्ताधीशांनी साताऱ्याच्या विविध भागात अत्यंत स्थापत्यपूर्ण आणि भव्य शिवमंदिरांची (Heritage Shiva Temples) उभारणी केली. आज शेकडो वर्षांनंतरही ही मंदिरे साताऱ्याची ऐतिहासिक ओळख आणि धार्मिक आस्थेचे केंद्र म्हणून ठामपणे उभी आहेत.
1. Yawateshwar Shiva Temple: श्री यवतेश्वर शिवमंदिर (कास रस्ता, सातारा)
सातारा शहरापासून पश्चिमेस अवघ्या ४ किमी अंतरावर कास मार्गावर (Kaas Road Satara) डोंगराच्या कुशीत वसलेले श्री यवतेश्वर हे ११ व्या शतकातील प्राचीन यादवकालीन मंदिर (Yadav Dynasty Temple) आहे. मंदिराच्या भव्य गाभाऱ्यात एक अवाढव्य शिवपिंड असून समोर दगडात अप्रतिम कोरीव काम केलेले दोन विशाल नंदी आहेत. मंदिराच्या लगतच द्रविडीयन स्थापत्यशैलीतील काळभैरवनाथाचे प्राचीन मंदिर आहे, ज्याचा जीर्णोद्धार छत्रपती शाहू महाराजांनी केला होता. पावसाळ्यात धुक्याची दुलई, हिरवागार निसर्ग आणि सातारा शहराचे विहंगम दृश्य पाहण्यासाठी येथे पर्यटकांची मोठी गर्दी होते. दीपावली अमावस्येला भरणारी यवतेश्वरची यात्रा ही या भागातील पहिली यात्रा मानली जाते.
2. Pateshwar Cave Temple: श्री पाटेश्वर शिवमंदिर (देगाव-बोरगाव)
सातारा शहरापासून १२ किमी अंतरावर बामणोली डोंगररांगेत वसलेले पाटेश्वर (Pateshwar Satara) हे प्राचीन शिवकालीन आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या अत्यंत गूढ स्थान मानले जाते. या डोंगराळ परिसरात सुमारे १००० हून अधिक लहान-मोठी कोरीव शिवलिंगे (1000 Shivlingas), प्राचीन लेणी आणि दुर्मिळ शिल्पे पाहायला मिळतात. येथील बळिभद्र लेण्यात शिवपिंडीभोवती चक्र, बदाम व गोल आकाराच्या १० विशेष आकृत्या कोरलेल्या आहेत, ज्या अष्टदिशा, सूर्य आणि चंद्राचे प्रतीक आहेत. याशिवाय येथे अष्टमातृका, नवग्रह, दशवतार, शेषशायी विष्णू आणि महिषासूरमर्दिनी यांच्या प्राचीन प्रतिमा कोरलेल्या असून निसर्गप्रेमी व ट्रेकर्ससाठी (Satara Trekking Places) हे उत्तम ठिकाण आहे.
3. Shikhar Shingnapur Shambhu Mahadev: श्री शंभू महादेव मंदिर (शिखर शिंगणापूर)
माण तालुक्यातील शिखर शिंगणापूरचे श्री शंभू महादेव (Shikhar Shingnapur) हे ‘दक्षिण कैलास’ (Dakshin Kailash) म्हणून ओळखले जाणारे महाराष्ट्रातील लाखो भाविकांचे आणि भोसले घराण्याचे कुलदैवत आहे. देवगिरीच्या यादव वंशातील राजा सिंघणदेव यांनी बांधलेल्या या मंदिराच्या गर्भगृहात शिव आणि पार्वतीचे प्रतीक मानली जाणारी दोन स्वयंभू शिवलिंगे आहेत. हे स्थान छत्रपती शिवाजी महाराजांचे आराध्य दैवत होते आणि मंदिराच्या आवारातच महाराजांनी आपले वडील शहाजीराजांच्या स्मृतीप्रीत्यर्थ बांधलेली समाधी आहे. गुढीपाडव्यापासून सुरू होणाऱ्या १२ दिवसांच्या चैत्र यात्रेत शिव-पार्वतीचा विवाह सोहळा अत्यंत उत्साहात पार पडतो.
4. Jabreshwar Temple Phaltan: श्री जबरेश्वर मंदिर (फलटण)
फलटण शहरात बाणगंगा नदीच्या तीरावर वसलेले १३ व्या शतकातील श्री जबरेश्वर मंदिर (Jabreshwar Temple Phaltan) हे यादवकालीन उत्कृष्ट हेमाडपंथी वास्तुकलेचा नमुना मानले जाते. हे मंदिर तीन ते साडेतीन फूट उंच चांदणीच्या आकाराच्या आधारावर उभे असून त्याच्या बाह्य भिंतींवर विविध सुरसुंदरी, आरशात शृंगार करणारी नर्तिका, आळस देणारी स्त्री आणि प्रेमीयुगुलांची शिल्पे कोरलेली आहेत. मंदिराच्या गर्भगृहाच्या प्रवेशद्वारावर २४ जैन तीर्थंकारांच्या मूर्ती आहेत आणि आतील चौकोनी शाळुंकेवर दोन शिवपिंडी प्रस्थापित आहेत. मुधोजीराव निंबाळकर यांनी या मंदिरात शिवलिंगाची स्थापना केल्याची ऐतिहासिक नोंद आहे.
5. Meruling Temple Mahabaleshwar Range: श्री क्षेत्र मेरुलिंग मंदिर (नरफदेव)
महाबळेश्वर-पाचगणी डोंगररांगेत (Mahabaleshwar Pachgani Range) समुद्रसपाटीपासून तब्बल ४००० फूट उंचीवर वसलेले श्री मेरुलिंग हे गडासारखी भक्कम तटबंदी असलेले यादवकालीन शिवस्थान आहे. मंदिराच्या गर्भगृहातील स्वयंभू शिवलिंगावर सहा छिद्रे असून त्यात १२ ही महिने नैसर्गिक पाणी असते. या मंदिराच्या सभामंडपात चिमाजी आप्पांनी वसईच्या ऐतिहासिक संग्रामात पोर्तुगीजांकडून जिंकून आणलेली ४०० किलो वजनाची पंचधातूची महाकाय घंटा टांगलेली आहे. या पठारावरून कास, अजिंक्यतारा, सज्जनगड, वैराटगड आणि जरंडेश्वर असा विहंगम परिसर नजरेत भरतो.
6. Pawakeshwar Temple Karad: श्री पावकेश्वर मंदिर (सैदापूर, कराड)
कृष्णा आणि कोयना नद्यांच्या पवित्र प्रीतीसंगमाजवळ (Karad Pritisangam) सैदापूर येथे १३ व्या शतकातील पूर्वाभिमुख श्री पावकेश्वर मंदिर उभे आहे. भक्कम दगडी जोत्यावर आणि चारही बाजूंनी तटबंदीत बांधलेले हे हेमाडपंथी मंदिर प्राचीन शिल्पकलेचा अद्भुत आविष्कार मानले जाते. मंदिराच्या दगडी स्तंभांवर आणि भिंतींवर शरभंशिल्प, गजमुख, कीर्तीमुख, मगरमुख आणि कमळपुष्पांची नयनरम्य कोरीव कामे पाहायला मिळतात. कराड परिसरात येणाऱ्या भाविकांसाठी हे शांत आणि भक्तिमय शिवस्थान आकर्षण केंद्र ठरते.
7. Koteshwar Temple Limb: श्री कोटेश्वर मंदिर (लिंब गोवे)
सातारा शहरापासून उत्तरेकडे १५ किमीवर लिंब-गोवे गावात कृष्णा नदीच्या पात्रातील एका नैसर्गिक बेटावर हे वैशिष्ट्यपूर्ण कोटेश्वर मंदिर (Koteshwar Temple Limb) वसलेले आहे. १८ व्या शतकात पेशवाईतील सरदार नारो आप्पाजी खिरे (तुळशीबागवाले) आणि सांगलीचे वेलणकर यांनी या दगडी मंदिराचे बांधकाम पूर्ण केले. नदीपात्रात उतरण्यासाठी पायऱ्यांचा उत्कृष्ट घाट, कमानीवरील नगारखाना आणि मंदिरासमोर दोन विशाल नंदी हे या स्थानाचे मुख्य वैशिष्ट्य आहे. चारही बाजूंनी पाण्याचा वेढा आणि हिरवागार निसर्ग असलेल्या या मंदिराच्या अगदी जवळच प्रसिद्ध ऐतिहासिक ‘बारा मोटेची विहीर’ (Bara Motechi Vihir) देखील पाहायला मिळते.
श्रावणी सोमवारी साताऱ्यातील निसर्गरम्य अन् ऐतिहासिक शिवमंदिरांचे दर्शन चुकवू नका!
ही महत्त्वाची माहिती प्रत्येक सातारकरांपर्यंत आणि तुमच्या सर्व WhatsApp ग्रुपवर, Facebook वर आत्ताच शेअर करा!
लेखक २० वर्षांपासून पत्रकारिता क्षेत्रात कार्यरत असून राजकीय, सामाजिक, टेक्नॉलॉजी, कला, साहित्य, लोकजीवन, पर्यटन अशा विविध पैलूवर लिखाण प्रसिद्ध आहे. तसेच उत्तम चित्रकार, छायाचित्रकार, वक्ते व सूत्रसंचालक म्हणून प्रसिद्ध आहेत.
