Leap year fact : फेब्रुवारी महिना २८ दिवसांचा का असतो? तीन वर्षांनी २९ दिवस कसा वाढतो?

Leap year fact : ‘लीप वर्षा’मागील रंजक इतिहास आणि शास्त्र

विशेष लेख | Maharashtra One

Leap year fact तुम्ही एक निरीक्षण केले आहे का आपल्या घरी असलेल्या कॅलेंडरमध्ये दरवर्षी फेब्रुवारी महिना इतर महिन्यांपेक्षा वेगळा दिसतो. जानेवारी, मार्च, एप्रिल असे बहुतेक महिने ३० किंवा ३१ दिवसांचे असतात; मात्र फेब्रुवारी फक्त २८ दिवसांचा असतो. आणि दर चार वर्षांनी तोच फेब्रुवारी २९ दिवसांचा होतो. एवढेच काय २९ फेब्रुवारीला जन्मलेल्या लोकांना त्यांच्या वाढदिवस चार वर्षांनीच एकदा सेलिब्रेट करावा लागतो त्यामुळे अनेकांना हा बदल गूढ वाटतो; परंतु यामागे खगोलशास्त्र, इतिहास आणि वेळेच्या अचूक गणिताचा संगम दडलेला आहे. leap year information in Marathi

पृथ्वी, सूर्य आणि वेळेचा अचूक हिशोब

पृथ्वीला सूर्याभोवती एक फेरी पूर्ण करण्यासाठी नेमके ३६५ दिवस लागत नाहीत. वैज्ञानिक मोजमापानुसार पृथ्वीचा एक प्रदक्षिणा कालावधी सुमारे ३६५ दिवस आणि जवळपास ६ तास इतका आहे. म्हणजेच एक वर्ष प्रत्यक्षात ३६५.२५ दिवसांचे असते. आपल्या दैनंदिन जीवनात मात्र वर्ष ३६५ दिवसांचेच धरले जाते. दरवर्षी उरलेले सुमारे सहा तास असेच सोडून दिले तर काही वर्षांनी कॅलेंडर आणि ऋतू यांच्यात मोठी तफावत निर्माण होईल. चार वर्षांत हे सहा तास जमा होऊन एक पूर्ण दिवस होतो. म्हणूनच दर चार वर्षांनी कॅलेंडरमध्ये एक अतिरिक्त दिवस जोडला जातो आणि तो दिवस २९ फेब्रुवारी म्हणून समाविष्ट केला जातो. अशा वर्षाला “लीप वर्ष” म्हटले जाते.

ही पद्धत कधी आणि कशी सुरू झाली?

Leap year लीप वर्षाची संकल्पना आधुनिक काळातील नाही. तिची मुळे प्राचीन रोमन साम्राज्यात सापडतात. रोमन सम्राट Julius Caesar यांनी इ.स.पूर्व ४६ साली कॅलेंडरमध्ये सुधारणा करून जुलियन कॅलेंडर लागू केले. या कॅलेंडरमध्ये दर चार वर्षांनी एक दिवस वाढवण्याची पद्धत निश्चित करण्यात आली. त्या काळात ही सुधारणा अत्यंत महत्त्वाची मानली गेली, कारण आधीचे कॅलेंडर ऋतूंशी नीट जुळत नव्हते.

आधुनिक कॅलेंडरमधील सुधारणा

तथापि, जुलियन कॅलेंडरमध्येही थोडीशी अचूकतेची उणीव राहिली. त्यामुळे काही शतकांनंतर पुन्हा सुधारणा करण्याची गरज निर्माण झाली. १५८२ साली पोप Pope Gregory XIII यांनी सुधारित ग्रेगोरियन कॅलेंडर लागू केले. आज संपूर्ण जगात वापरले जाणारे कॅलेंडर हेच ग्रेगोरियन कॅलेंडर आहे. या पद्धतीनुसार चारने भाग जाणारे प्रत्येक वर्ष लीप वर्ष असते; मात्र शंभरने भाग जाणारे वर्ष लीप वर्ष धरले जात नाही. परंतु चारशेने भाग जाणारे वर्ष पुन्हा लीप वर्ष मानले जाते. त्यामुळे कॅलेंडर अधिक अचूक राहते आणि पृथ्वीच्या खऱ्या कालगणनेशी जुळून राहते.

फेब्रुवारीच का फक्त २८ किंवा २९ दिवसांचा?

फेब्रुवारी महिन्यातच अतिरिक्त दिवस का जोडला जातो, याचेही ऐतिहासिक कारण आहे. प्राचीन रोमन कॅलेंडरमध्ये फेब्रुवारी हा वर्षाचा शेवटचा महिना होता. त्यामुळे वेळेतील तफावत भरून काढण्यासाठी अतिरिक्त दिवस या महिन्यातच समाविष्ट करण्यात आला. त्या निर्णयाचा परिणाम आजही कायम आहे आणि फेब्रुवारी हा वर्षातील सर्वात लहान महिना म्हणून ओळखला जातो.

लीप वर्षाचे Leap year महत्त्व केवळ एका दिवसापुरते मर्यादित नाही. ऋतूंचे संतुलन राखण्यासाठी ही पद्धत अत्यावश्यक आहे. जर लीप वर्ष ठेवले नसते, तर दरवर्षी सुमारे सहा तासांचा फरक वाढत जाऊन काही शतकांनंतर उन्हाळा, पावसाळा आणि हिवाळा यांचे वेळापत्रक पूर्णपणे बदलले असते. शेती, हवामान अंदाज, शैक्षणिक वर्ष, आर्थिक व्यवहार, बँकिंग व्यवस्था आणि प्रशासन या सर्व गोष्टी अचूक दिनदर्शिकेवर अवलंबून असतात. त्यामुळे लीप वर्ष ही केवळ कालगणनेची तांत्रिक सुधारणा नसून मानवी जीवनाची गती सुरळीत ठेवणारी आवश्यक व्यवस्था आहे

थोडक्यात…

पृथ्वीला सूर्याभोवती फिरायला ३६५.२५ दिवस लागतात
दर चार वर्षांनी एक अतिरिक्त दिवस जमा होतो
तो दिवस २९ फेब्रुवारी म्हणून जोडला जातो
अशा वर्षाला लीप वर्ष म्हणतात
ही पद्धत हजारो वर्षांपासून सुरू असून आजही अत्यंत महत्त्वाची आहे

अशा प्रकारे फेब्रुवारी महिन्यातील २८ किंवा २९ दिवस हा योगायोग नसून पृथ्वीच्या गतीशी जुळवून घेतलेला वैज्ञानिक निर्णय आहे. एक दिवसाचा हा “उडी” घेणारा बदलच वर्षाला ‘लीप वर्ष’ ही ओळख देतो आणि वेळेचे गणित निसर्गाशी सुसंगत ठेवतो.

LeapYear, February, Calendar, Science, MarathiExplainer, MaharashtraOne