Vitthal Temple: पाहावं असे वास्तूकलेचे देखणं वैभव, सातारा जिल्ह्यातील देऊरचे पुरातन विठ्ठल मंदिर,

Vitthal Temple प्रतिपंढरपूर म्हणून जिल्ह्यात प्रसिद्ध आहे हे विठ्ठल मंदिर

Vitthal Temple आषाढी सुरु या मंदिराला यंदा नक्की भेट द्या

Vitthal Temple: माऊलीच्या पालखी सोहळ्याचे गुरुवारी दि.२६ रोजी सातारा जिल्ह्यात आगमन होत आहे. ‘ज्ञानेश्वर माऊली, ज्ञानराज माऊली तुकाराम ….विठ्ठल रखुमाई, विठोबा रखुमाईच्या गजरात या पालखीतील प्रत्येकजण न्हाऊन निघालेला असेल. या माऊली पालखीची महिमा आणि परंपरा प्राचीन कालखंडापासून चालत आलेली आहेच पण याबरोबरच या सातारा जिल्ह्यातील कोरेगाव तालुक्यातील देऊर या गावात असणारे श्री विठ्ठल रखुमाई मंदिरही तितकेच पुरातन आहे आणि या वारीबरोबरचे या श्री विठ्ठल रखुमाई मंदिराचे नाते अगदी घट्ट जुळलेले आहे. या वारीच्या निमित्ताने देऊर गावातील बाराव्या शतकातील श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिराचा घेतलेला वेध

कोरेगाव तालुक्याची जीवनवाहिनी असलेल्या वसना नदीच्या तीरावर वसलेल्या या मंदिराला भेट द्यायची असेल तर आपल्याला दोन मार्गांनी जाता येते. सातारा लोणंद मार्गावर देऊर हे गाव असून जवळचे रेल्वेस्थानक वाठार स्टेशन हे आहे. पहिला मार्ग सातारा-वाढे फाटा-वडूथ-शिवथर-अंबवडे-देऊर असा आहे तर दुसरा मार्ग कोरेगाव-जळगाव-सातारा रोड-पळशी-देऊर असा आहे. देऊर गावात प्रवेश केल्यानंतर आपल्याला हिंदवी स्वराज्याचे संस्थापक श्री छत्रपती शिवाजी महाराजांचा भव्य पुतळा लागतो.या ठिकाणी शिवरायांना वंदन करून गावातील श्री विठ्ठल रखुमाई मंदिराकडे जायचे. मंदिर परिसरात गेल्यावर तुम्ही थक्क व्हाल कारण जे जे पंढरपुरात ते ते या मंदिरात पाहायला मिळेल म्हणू प्रति पंढरपूर म्हणूनच याची ख्याती

देऊर उर्फ देवापुर गावातील श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर
Vitthal Temple धार्मिक आणि ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्वाचे असून १३ व्या शतकातील हे हेमाडपंथी बांधणीचे एक सुंदर शिल्प वास्तूशास्त्राचा उत्कृष्ट नमुना आहे. देऊर गावातील पारावर विशाल पिंपळ वृक्ष असून या पाराखाली एक लहान मंदिर असून याची थोडी पडझड झालेली आहे. या दगडी बांधणीतील मंदिराच्या कोनाड्यात दोन अनामिक देव स्थापित करण्यात आलेले आहेत. त्याच्या समोर श्री विठ्ठल रुक्मिणी मंदिर आहे. तेराव्या शतकात बांधलेले हेमाडपंती शैलीतील हे विठ्ठलाचे मंदिर गावालगतच्या एका उंचवट्यावर असून तटबंदीमध्ये स्थित आहे. या प्राचीन विठ्ठल रुक्मिणी मंदिराची बांधकाम शैली चालुक्यकालीन आहे.

भूमिज स्थितीतील Vitthal Temple मंदिरात प्रवेश करताना दोन्ही बाजूला दोन नक्षीदार स्तंभ उभारलेले असून त्यावर वरील बाजूस घुमटाकार आकार आहे. मंदिराच्या पायरीच्या दगडात नक्षीदार फुले कोरण्यात आलेली आहेत पण तो दगड पायरीचा नसून भग्नावस्थेत असलेल्या हेमाडपंथी खांबाचा आहे. पायरीजवळ खालील बाजूस एक वर्तुळाकार गोल दगड आहे. दहा पायऱ्या चढून वर आल्यावर या मंदिराचा मुखमंडप आपल्याला पहावयास मिळतो. मुख मंडपाच्या दोन्ही बाजूला मंदिराची रचना नक्षीदार आणि कोरीव काम केलेले पहायला मिळते. दर्शनी खांबावर दोन कमल पुष्प आहेत. मुखमंडप दहा भक्कम खांबावर तोललेला आहे. हे कोरीव खांब प्राचीन वास्तुकलेचा सुंदर नजारा प्रस्तुत करतात. या एका खांबावर चार चार भारवाहक यक्ष असून त्यांनी या प्राचीन मंदिराचा भार त्यांनी पेललेला आहे.

Vitthal Temple दर्शनी मुखमंडपात दोन्ही बाजूला दोन कोरीव देवकोष्ट असले तरी त्यात देव किंवा देवता नाहीत. त्यानंतर पुढे जात असताना या मुखमंडपाच्या प्रवेशद्वारावर आपल्याला गणेशपट्टी पहावयास मिळते त्यात गणेशाची सुबक मूर्ती आहे. तर दरवाजावर पाच पांडवाच्या मूर्ती दोन्ही बाजूला सम आकारात जशाच्या तसा प्रतिबिबित केल्या आहेत, मुखमंडपातून आत आल्यावर समोरच आपल्याला एका भिंतीत तीन सुबक मूर्ती कोरलेल्या दिसतात. त्यांच्या वरील बाजूस श्री गजाननाचे शिल्प आहे. त्याखाली कोरीव नक्षीकाम केलेले आहे. तेथून पुढे आल्यानंतर आपल्याला एक सभामंडप पहावयास मिळतो. त्यात भक्ती आणि शक्तीचे प्रतिक असणारी मारुतीची मूर्ती आहे. या सभामंडपाची बांधणी हेमाडपंथी असून हा सभामंडप मुख्य मंदिरापासून वेगळा असून तो वीस भक्कम अशा खांबावर तोललेला आहे. या खांबावर भारवाहक यक्ष यक्षिणी कोरण्यात आलेले आहेत. यामध्ये लक्ष्मी नारायण यांच्या मूर्ती आहेत.

मंदिरावर कोरीव दगडी शिल्पकाम

तेथून पुढे आल्यानंतर आणखी एक मुखमंडप लागतो. त्याचा वरील भागातील आकार वर्तुळाकार असून तो नक्षीदार आहे. मंदिराच्या प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूला देवी देवतांच्या मूर्ती आणि आश्चर्यचकित करणारे कोरीव नक्षीकाम पहावयास मिळते. प्रवेशद्वारावर दोन्ही बाजूला मिळून एकूण दहा अप्सरा आणि देवीदेवता आहेत. या प्रवेशद्वाराच्या वरील बाजूस गणेशपट्टी तर खालील बाजूस वेगळ्या पद्धतीने कीर्तिमुख आहे. या प्रवेशद्वारावरील ललाटपट्टीवर एक शिलालेख कोरलेला आहे. प्रवेशद्वार आणि उंबऱ्यावर कोरीव काम व नक्षीकामही लक्ष वेधून घेणारे आहे. ज्या ठिकाणी कासव असते त्या ठिकाणीही अडीच फूट बाय अडीच फूट असे कोरीव असे दगडी फरशीवर त्रिशूल कोरलेले आहे. वरील बाजूस गणेशपट्टीजवळ यक्ष यक्षिणी कोरलेल्या आहेत. पुढे सभामंडपात २ मीटर व्यासाची भव्य रंगशीळा आहे. हे मंदिर पूर्वभिमुख असून त्यास चार मंडप व एकूण ५६ कोरीव नक्षीकाम असलेले भक्कम असे खांब आहेत.

पौराणिक कथा कोरल्या दगडी खांबावर

या विठ्ठल मंदिरातील सभामंडपाच्या द्वारावर अत्यंत सुंदर शिल्प कोरलेली आहेत. मंदिरातील खांबांवर पौराणिक प्रसंग कोरलेले असून मंदिरात प्रवेश केल्यानंतर उजव्या बाजूच्या पहिल्या खांबावर पद्मनाभची मूर्तीही कोरलेली आहे. सभामंडपाच्या एका खांबावर शेषशायी विष्णू आणि लक्ष्मी यांचे शिल्प कोरलेले आहे. शेषशायी विष्णूच्या मुर्तीत शेषावर पहुडलेल्या विष्णूच्या नाभीतून बाहेर आलेल्या कमळावर ब्रम्हदेव, पायाशी लक्ष्मी कोरलेल्या आढळतात. याचबरोबर रामायणातील सुग्रीव आणि वाली यांचे गदायुद्ध आणि धनुष्यातून बाण सोडताना श्रीराम यांचे शिल्पही सुंदर आहे. एका खांबावर मानेत मान अडकवून आनंदी असणारे दोन मोर अशी विविध शिल्पे आपल्याला खांबावर कोरलेली पहावयास मिळतात. हा सभामंडप सोळा भक्कम खांबावर तोललेला आहे. या प्रत्येक खांबावर भारवाहक यक्ष यक्षिणी आहेत.

त्यानंतर आपला प्रवेश पुढे मंदिराच्या अंतराळ या भागात होतो. या अंतराळ कक्षेतून पुढे गर्भगृहाकडे जाताना प्रवेशद्वारावर वरील बाजूस गणेशपट्टी तर खाली वेगळ्या पद्धतीचे कीर्तिमुख आहे. या प्रवेशद्वारावर कोरीव नक्षीकाम केलेले आहे. त्यानंतर आपला प्रवेश गर्भगृहात होतो. गर्भगृहात श्री विठ्ठल रखुमाई यांच्या प्रसन्न आणि आकर्षक मूर्ती एका दगडी चौथऱ्यावर स्थापित करण्यात आलेल्या आहेत. या मूर्तींच्या समोर सतत समई प्रज्वलित करून ठेवलेली असते. काळ्या पाषाणातील या मंदिराची रचना काहीशी किकलीच्या भैरवनाथ मंदिरासारखी आहे.

मंदिराच्या उजव्या बाजूला, मंदिराचाच कोरीवकाम असलेला एक पडलेला दगड आहे. त्यावरचे कोरीव नक्षीकामही पाहण्यासारखे आहे. स्थानिक आख्यायिकेनुसार संत कान्होपात्राचा या मंदिराशी संबंध जोडण्यात येतो. पंढरपुरातील विठ्ठल मंदिराशी या मंदिराचे बरेचशे साधर्म्य आहे. देऊर या गावातील हे मंदीर संस्कृतीचा एक अनमोल ठेवा आहे. या मंदिराच्या जवळच देऊर गावातील पारायण मोठ्या उत्साहात भरवले जाते. त्यावेळी संपूर्ण गाव भक्तिनामात न्हाऊन जाते. आणखी एक वैशिष्ठ्य म्हणजे या मंदिराच्या आवारात एक दुर्मिळ कान्होपात्राचे झाड आहे, जे पंढरपूरच्या विठ्ठल मंदिराजवळही आढळते. या मंदिराच्या जवळच प्राचीन दत्त मंदिर आहे.जी पूर्वी धर्मशाळा म्ह्णून उपयोगात होती अशीच एक इमारत उजव्या बाजूला होती ती नष्ट झाली.

सातारा जिल्ह्यात माउलीच्या पालखीचे आगमन होताच माउलीच्या पालखी दर्शनाची ओढ प्रत्येक देऊरवासियांना लागलेली असते. त्यामुळे दर्शनासाठी वारकरी जेव्हा पहिल्यांदा निघतात त्यावेळी या श्री विठ्ठल रखुमाईचे दर्शन घेऊनच पालखी दर्शनाला निघतात, ही परंपरा वर्षानुवर्षे सुरु आहे. देऊरच्या विठ्ठल मंदिराला भेट दिल्यानंतर तुम्हाला साक्षात पांडुरंगाचे दर्शन घेतल्याचा अनुभव मिळतो. आषाढी एकादशीला या ठिकाणी मोठी यात्रा भरते त्यावेळी भक्तगण या ठिकाणी मोठ्या संख्येने उपस्थित असतात. तर एकादशीला गोपाळकाला उत्सव हि याठिकाणी परंपरेने मोठ्या उत्साहात साजरा केला जातो.

त्यामुळे हेमाडपंती शैलीचा उत्कृष्ट नमुना असणारे हे विठ्ठल रखुमाई मंदिर या माऊलीच्या पालखी सोहळ्याच्या निमित्ताने एकदा तरी आपण पहायलाच हवे.

सहा.प्रा.सुर्यकांत शामराव अदाटे
प्रा.संभाजीराव कदम महाविद्यालय,
देऊर
९९७५७५९३२५